İhtiyaç odaklı bağış: vermek istediğimiz şey her zaman ihtiyaç duyulan şey değil

Elimizde bir şey var ve vermek istiyoruz. Peki karşı tarafta gerçekten buna ihtiyaç var mı? Bir şeyin bağışlanabilir olması, ona ihtiyaç olduğu anlamına gelmiyor. İhtiyaç odaklı bağış tam burada devreye giriyor.

Bir pazar sabahı kapınız çalınıyor. Kapıda, size yardım etmeye kararlı bir grup insan var. Planları hazır: arabanızı maviye boyayacaklar.

Neden mi? Maviyi seviyorlar.

İhtiyacınız olmadığını söylüyorsunuz. Hatta maviden hiç hoşlanmadığınızı. Ama sizi dinlemiyorlar. Zaman ayırıyor, emek veriyor, boya ve malzeme alıyor, para harcıyorlar. Sonunda araba maviye boyanıyor.

Size hiçbir faydası yok. Hatta başınıza iş açıyor.

Absürt ve gerçekdışı bir hikâye biliyorum. Ama yardım etme biçimimize biraz uzaktan bakınca o kadar da yabancı gelmeyebilir.

Yardım etmek istemekle yardım etmek aynı şey değil

Bir soruna yardım etmeye karar verdiğimizde çoğu zaman ilk baktığımız yer kendi içimiz oluyor. Bizi en çok etkileyen mesele ne? Hangi yöntem bize daha anlamlı geliyor? Nerede bir şeyler yapabileceğimizi hissediyoruz?

Bunların hepsi anlaşılır. Fakat arada atlanan bir soru var: Yaptığımız şeyin gerçekten ihtiyacı karşılayıp karşılamadığını biliyor muyuz?

Bağışların önemli bir kısmı hâlâ sezgilerimizle, duygularımızla, o günlerde gündemde olan haberlerle ve kişisel tercihlerimizle şekilleniyor. Hem hangi soruna kaynak ayıracağımıza karar verirken hem de o soruna nasıl müdahale edeceğimizi seçerken.

Bunda şaşılacak bir şey yok. Zihnimiz, önümüzdeki seçeneklerin etkisini karşılaştırıp en iyisini bulmak için evrimleşmedi. Hızlı karar vermek, çevremizde olup biteni sezmek ve bize yakın gelen şeye tepki vermek çoğu zaman çok daha işe yarıyordu.

Fakat bağış söz konusu olduğunda bunun bedeli bazen maviye boyanmış bir arabadan çok daha ağır olabiliyor. İyi niyetle yapılan bazı yardımlar, yardım edilmek istenen insanlara zarar verebiliyor. Örneğin bazı bağışların gerçek etkisini burada ele almıştık.

2023 Şubatını hatırlayın. Depremlerin ardından çoğumuz elimizden geleni yapmak istedik. Kutular topladık, bagajlarımızı doldurduk, komşularımızdan battaniye istedik; elimizde ne varsa göndermeye çalıştık. Bu refleksin arkasındaki dayanışma gerçek ve kıymetliydi.

Ama gönderdiğimiz şeylerle sahadaki ihtiyaçların her zaman örtüşmediğini de gördük. Bir yerde ihtiyaç duyulmayan malzemeler birikirken, başka bir yerde insanların gerçekten ihtiyaç duyduğu şeylere ulaşmak çok daha zor olabiliyordu.

Buradaki mesele iyi niyetin değeri değil. İyi niyet zaten var. Asıl mesele, onu doğru yere ulaştırabilmek.

Çünkü yardım etmek istediğimiz şeyle, yardım etmek istediğimiz insanların gerçekten ihtiyaç duyduğu şey arasında bazen ciddi bir mesafe var.

İhtiyaç odaklı bağış, o mesafeyi kapatmaya çalışmakla başlıyor.

İhtiyaç odaklı bağış nasıl bir soru sorar?

Bu bakış açısı aslında küçük bir yer değiştirmeyle başlıyor: soruyu bağışçıdan alıp ihtiyaç sahibine yöneltmek. “Ben ne vermek istiyorum?” diye sormak yerine, “İnsanların neye ihtiyacı var ve bu ihtiyacı karşılamanın en iyi yolu hangisi?” diye düşünmek.

Kulağa küçük bir fark gibi geliyor ama bizi bambaşka yerlere götürebiliyor. Bağımsız değerlendiricilere başvurmak, dışarıdan birinin bize neye bağış yapmamız gerektiğini söylemesi anlamına gelmiyor. Tam tersine, amaç bağışçının sevdiği yöntemi değil, insanların kendi hayatlarında önem verdikleri sonuçlara ulaşmasına en çok katkı sağlayan müdahaleleri bulmak. Daha sağlıklı olmak, çocuğunun büyüdüğünü görmek, gelirini artırmak veya hanesinin geleceğini güvence altına almak gibi.

Bunu anlamak için de mümkün olduğunca sağlam kanıtlara bakıyorlar. Örneğin rastgele kontrollü deneyler (RCT), katılımcıların farklı gruplara rastgele dağıtıldığı saha deneyleriyle bir müdahalenin sonuç üzerindeki etkisini ölçmeye çalışıyor. Bazı durumlarda ise en doğru yaklaşımın kararı doğrudan insanlara bırakmak olduğunu düşünüyorlar. Koşulsuz nakit transferleri bunun en basit örneklerinden biri: İnsanlara neye ihtiyaç duyduklarını bizim söylememiz yerine, parayı kendi önceliklerine göre kullanmalarına imkân veriliyor. [1]

İnsanların neye değer verdiğini anlamak için de yalnızca masa başında varsayımlar yapmak gerekmiyor. GiveWell, 2019'da IDinsight'a fon sağlayarak Kenya ve Gana'da aşırı yoksulluk içinde yaşayan yaklaşık 2.000 kişiyle bir tercih araştırması yaptırdı. Katılımcılara farklı iyi sonuçlar arasında nasıl seçim yaptıkları soruldu. GiveWell daha sonra bu sonuçları kendi değerlendirmelerine yansıttı ve hayat kurtarmaya verdiği ağırlığı geçici olarak artırdı. [2]

Üstelik araştırmanın sınırlarını da açıkça belirttiler: yöntemin önemli kısıtları vardı ve tek bir çalışmanın sonuçları, konuyla ilgili bütün literatürün yerini tutamazdı. Bence burada asıl dikkat çekici olan da bulgunun kendisinden ziyade yaklaşım. “İnsanların neye ihtiyacı olduğunu biz biliriz” demek yerine, bunu mümkün olduğunca doğrudan onlara sormaya çalışmak.

Peki siz ne yaparsınız?

Buraya kadar anlattıklarımızın hepsi birer bilgi. Asıl mesele, bu bilgilerle karşılaştığımızda ne yaptığımız. Bilgi sadece teorik bir süs değildir. Bilginin gerçek değeri, yaşamı ve çevreyi olumlu yönde dönüştürmek için eyleme döküldüğünde ortaya çıkar. Bu düşünce, felsefede ve etik dünyasında "epistemik sorumluluk" ve "ahlaki eylem" başlıkları altında çok güçlü bir karşılık bulur. Bir şeyi bilmek, artık o konuda hiçbir şey bilmeyen biri gibi rahatça davranamayacağımız anlamına gelir. Bilgi, bizi seyirci olmaktan çıkarıp fail olmaya zorlar.

Örneğin en etkili derneklerin, ortalama bir kuruma kıyasla 100 kata kadar daha fazla etki yaratabildiğini okuduğunuzda bunu nasıl değerlendiriyorsunuz? [3] Yıllarını kuruluşları ve müdahaleleri karşılaştırmaya ayırmış bağımsız değerlendiriciler, insanların gerçek ihtiyaçlarına odaklanan ve etkisi ölçülmüş çalışmaları öne çıkarıyorsa, kendi bağış tercihlerimizi yeniden düşünmeye ne kadar açığız?

Bunu biraz daha somutlaştıralım. Yaklaşık 150 TL'lik bir bağışın, iki çocuğun iki yıl boyunca sıtmaya karşı korunmasına yardımcı olabileceğine dair araştırmalar var. [4] Bu tür rakamlar kulağa kesin gelebilir ama aslında öyle değiller. Hepsi belirli varsayımlara ve tahminlere dayanıyor; hepsinin hata payı var ve iyi bir değerlendirici bu belirsizliği de açıkça ortaya koyuyor. Yine de farklı müdahaleler arasındaki beklenen etki farkı, çoğu zaman bu hata payından çok daha büyük olabiliyor.

İsterseniz bu hesapları kendiniz de inceleyebilirsiniz. GiveWell'in analizlerine bakabilir, kullandıkları verileri ve hesaplamaları inceleyebilir veya bağış yapmadan önce bize yazabilirsiniz. Ama bunun sonunda mutlaka “en yüksek etkili olanı seçmeliyim” diye bir sonuca varmanız da gerekmiyor.

Çünkü içinizden, “Ben özellikle ilkokullarda matematik öğretiminin güçlenmesine destek olmak istiyorum” ya da “Ben kuyu açılmasına ve suya erişimin artmasına katkıda bulunmak istiyorum” diyorsanız, kişisel tercihlerinize de ağırlık veriyorsunuz demektir. Bunda yanlış bir şey yok.

Belki bir kuruluşun etkisine dair daha fazla bilgi gördükçe fikriniz değişir. Belki değişmez. Belki de bütçenizin bir bölümünü etkisini en yüksek gördüğünüz yerlere, başka bir bölümünü ise sizin için daha kişisel anlam taşıyan işlere ayırmaya karar verirsiniz. Bizim 3 Sepet Modeli de tam olarak böyle bir denge kurmayı öneriyor: bir sepet yakınlarınıza, bir sepet önem verdiğiniz konulara, bir sepet de en yüksek etkiyi yaratabileceğiniz yerlere. Bu sepetlerin hiçbirini doldururken kendinizi kötü hissetmenize gerek yok.

Gerçekten fark yarattığı yere verin

O pazar sabahına bir kez daha dönelim. Kapıyı çalanların niyeti kötü değildi. Gerçekten yardım etmek istiyorlardı. Zamanlarını ayırmış, para harcamış, ellerinden geleni yapmışlardı. Ama bütün bunları yaparken bir şeyi sormayı unutmuşlardı: “Sizin en çok neye ihtiyacınız var?”

Bağışta da benzer bir durumla karşılaşabiliyoruz. İyi niyet, zaman ve para elbette önemli. Ama bunların gerçekten bir fark yaratması için, yardım etmek istediğimiz insanların neye ihtiyacı olduğunu bilmek ve bunu mümkün olduğunca sağlam kanıtlarla anlamaya çalışmak gerekiyor.

Çünkü bazen aynı 150 lira, aynı emek ya da aynı dikkat, bir yerde küçük bir katkıya dönüşürken başka bir yerde bir insanın hayatında çok daha büyük bir değişiklik yaratabiliyor. Bugün bu seçimi yapmak mümkün. Etkili Bağış'ta yer verdiğimiz kuruluşları seçerken bağımsız değerlendiricilerin çalışmalarından ve mevcut kanıtlardan yararlanıyoruz. Böylece bağışçılar, kendi başlarına bütün bu araştırmayı yapmak zorunda kalmadan, etkisi hakkında güçlü kanıt bulunan müdahalelere ulaşabiliyor.

Kurumları biz seçmiyoruz; bağımsız değerlendiricilerin çalışmalarında öne çıkan kuruluşları görünür kılıyoruz. Elbette, arkasında yatan bir metodolojimiz var. Burada keşfedebilirsiniz.

Sonuçta mesele daha fazla vermek değil. Elimizdeki imkânın, gerçekten ihtiyaç duyulan yere ulaşmasını sağlamak.