İyi niyet yetmediğinde: PlayPumps hikâyesi ve düşünülmeden yapılan bir bağışın gerçek maliyeti
Bir sivil toplum kuruluşunun bağış kampanyasını okuduğunuzda, programlarının hayatları değiştirdiği izlenimine kolayca kapılırsınız. Ama bu kuruluşlar gerçekten söz verdiklerini başarıyor mu? Bağışınız ölçülebilir bir etki yaratıyor mu?
Çoğu insan, aksine kanıt olmadıkça bir yardım kuruluşunun olumlu bir etki ürettiğini varsayar. Oysa kanıtlara bakıldığında farklı bir tablo çıkıyor: bir kuruluş, tam olarak söylediği şeyi yaptığı hâlde neredeyse hiçbir etki üretmeyebilir. Bunu en net gösteren örneklerden biri PlayPumps hikâyesidir.
Herkesin sevdiği fikir
PlayPumps, 2000'lerin başında ortaya çıkan bir sudan enerji fikriydi. Afrika'daki köylere, çocukların oyun oynayarak döndüreceği bir atlıkarınca kurulacaktı. Atlıkarınca dönerken yer altındaki suyu yukarıdaki depoya pompalayacak, köyün su ihtiyacı çocukların oyunuyla karşılanacaktı.¹
Fikir, uluslararası medyayı, ünlüleri ve büyük bağışçıları hızla ikna etti. Laura Bush ve Bill Clinton kampanyayı sahiplendi, Jay-Z bir turne düzenledi, ABD Dışişleri Bakanlığı ve büyük vakıflar aracılığıyla yaklaşık 16 milyon dolar toplandı.² Görsel olarak mükemmeldi: gülen çocuklar, dönen bir oyuncak, akan temiz su. Bir bağışçının hayal edebileceği her şey tek bir karede vardı.
Sahada gerçekleşen şey
Pompalar birkaç Afrika ülkesinde kurulduktan sonra tablo hızla değişti. Çocuklar birkaç dakika oynadıktan sonra yoruluyor, oyuncak olmaktan çıkıp bir işe dönüşüyordu. Suyu çıkarmak için köyün kadınları atlıkarıncayı kendileri itmek zorunda kalıyordu, üstelik el pompasından çok daha zahmetli bir hareketle.³
İsviçre merkezli SKAT Vakfı, UNICEF için yaptığı 2007 tarihli saha değerlendirmesinde daha somut sorunları belgeledi:⁴
En çarpıcı hesap William MacAskill'e ait: PlayPumps'ın kendi tanıtım materyallerinde 2.500 kişilik bir köye yeterli su sağladığı söyleniyordu. Bu miktara ulaşmak için çocukların atlıkarıncayı günde yirmi yedi saat döndürmesi gerekiyordu.⁵ Rakam matematiksel olarak imkânsızdı, ama kampanya boyunca kimsenin dikkatini çekmedi.
Neden bu kadar iyi bir fikir bu kadar kötü sonuç verdi?
Şaşırtıcı değil. Sivil toplum kuruluşlarının çözmeye çalıştığı sorunlar, hükümetlerin, vakıfların ve uzmanların onlarca yıldır uğraştığı sorunlar. İyi finanse edilmiş, mantıklı görünen pek çok program da beklenen sonuçları vermedi. Karmaşık bir sorunun cevabı olduğunu iddia eden herhangi bir kuruluş, bu iddiayı kanıtlarla desteklemek zorundadır.
Sorun şu: çoğu kuruluş bunu yapmaz. Kanıt toplamak pahalıdır ve zaman alır. İyi niyet ve iyi bir hikâye yeterli sayıldığı sürece, ölçüm yapmak öncelik hâline gelmez. Büyük kuruluşlar arasında bile bu yaklaşımı benimseyenler azınlıktadır.
Bağışların büyük kısmı da bu boşluğu besliyor. Bir yakınınız sizden destek istiyor, bir hastalıkla kişisel bir bağınız var, bir kampanyanın görselleri sizi etkiliyor. Bu, insanî ve anlaşılır bir motivasyon. Ama bu motivasyon, kaynakların hangi kuruluşun hayatları değiştirdiğine göre değil, hangi kuruluşun kendini iyi anlattığına göre dağılmasına yol açıyor.
Ölçüm yapmayan her kuruluş etkisiz mi?
Hayır. Bir kuruluşun etkisini titiz biçimde ölçmemesi, hiçbir işe yaramadığı anlamına gelmez. Bazı sorunlar gerçekten ölçmesi zor sorunlardır; bazı kuruluşlar da ölçüm için yeterli kaynağa sahip değildir.
Ama şunu net biçimde söylüyor: iyi bir tanıtım ve güzel bir hikâye tek başına yeterli değil. Bağışınızın gerçekten fark yaratması için, pazarlama mesajlarına değil, elinizde ne kadar kanıt olduğuna bakmak gerekiyor.
PlayPumps'tan çıkarılacak üç ders
Etkili Bağış ne yapıyor?
Etkili Bağış, bağışçıların bu tür soruları tek başına sormak zorunda kalmaması için kuruluyor. GiveWell, Giving Green ve Animal Charity Evaluators gibi uluslararası bağımsız değerlendiricilerin yıllardır sürdürdüğü çalışmalara dayanarak, Türkiye'deki bağışçılara kanıta dayalı seçenekler sunuyoruz. Amacımız, iyi niyetinizi ölçülebilir etkiye dönüştürmek.
PlayPumps hikâyesi bir başarısızlık hikâyesi değil yalnızca. Aynı zamanda bir hatırlatma: cömertlik yeterli değil. Cömertliğin yönünü doğru belirlemek, en az cömertliğin kendisi kadar önemli.
Sıkça sorulan sorular
Kaynaklar
MacAskill, W. (2015). Doing Good Better: How Effective Altruism Can Help You Make a Difference, Bölüm 1. Gotham Books.
Case Foundation (2010). "The Painful Acknowledgment of Coming Up Short." casefoundation.org
PBS Frontline World (2010). "Southern Africa: Troubled Water." pbs.org
SKAT Foundation for UNICEF (2007). An Evaluation of the PlayPump Water System. skat.ch (PDF)
Chambers, A. (2009). "Africa's not-so-magic roundabout." The Guardian. theguardian.com
Yorumlar