Dünyadaki Yoksulluğu Sona Erdirmek İçin Üzerinize Düşeni Nasıl Yapabilirsiniz? Singer Çözümü

1946 yılında Avustralya’da doğan Peter Singer, bugün yalnızca bir filozof olarak değil, aynı zamanda hayvan refahı savunucusu ve efektif altruizm hareketinin en etkili isimlerinden biri olarak tanınıyor. Princeton Üniversitesi’nde profesörlük yapan Singer’ın düşüncesinin merkezinde oldukça temel ama rahatsız edici bir soru var: Sahip olduğumuz kaynakları, gerçekten ihtiyacı olan insanlar için en etkili şekilde kullanıyor muyuz?

2009’da ilk kez yayımlanan The Life You Can Save adlı kitabı (Türkçesiyle 'Kurtarabileceğin Hayat') Singer’ın yıllar önce kaleme aldığı “Famine, Affluence, and Morality” makalesinin izlerini taşıyor. Dört ana başlık ve on bölümden oluşan kitap, tek bir mesele etrafında dönüyor: Dünyanın başka bir yerinde aşırı yoksulluk içinde yaşayan insanları neden önemsemeliyiz? Ve daha önemlisi, onları kurtarmak sandığımızdan çok daha mümkünse, neden hâlâ üzerimize düşeni yapmıyoruz?

Kitap, ilk bakışta oldukça basit görünen bir soruyla başlıyor: Bir yabancının hayatını kurtarmak için neyi feda etmeye razıyım? Zamanımı mı? Paramı mı? Sonra soru büyüyor. Eğer gerçekten bir insanın hayatını kurtarabilecek durumdaysam, neden gelirimin daha büyük bir kısmını bağışlamıyorum? Singer, bu noktadan sonra geri çekilmiyor. İnsan zihninin ürettiği bütün rahatlatıcı mazeretleri tek tek söküyor. Ve sonunda insanı, kaçması zor bir düşünceyle baş başa bırakıyor: “Belki de sandığımdan daha bencilim.”

Daha önce beni öfkelendiren, korkutan ya da sarsan pek çok kitabı sevmiştim. Ama ilk kez bir kitap beni doğrudan suçlu hissettirdi. Garip bir deneyim bu. Ve kabul etmek gerekirse, bir kitap için oldukça etkili bir başarı.

Kitabı güçlü kılan şey yalnızca savunduğu fikirler değil. Singer’ın dili akademik olmaktan çok insani. Karmaşık etik tartışmaları gündelik hayatın içinden örneklerle kuruyor. Bu nedenle kitap yalnızca felsefe okurlarına değil, vicdanı ile günlük alışkanlıkları arasındaki mesafeyi sorgulamaya hazır herkese hitap ediyor.

Kitabın “Argüman” bölümünde Singer, son derece basit görünen ama insanı uzun süre rahat bırakmayan bir hikâyeyle başlıyor. Sabah işe giderken küçük bir göletin yanından geçtiğinizi düşünün. Hava serin, zaman erken. İlk bakışta sıradan görünen gölette küçük bir çocuğun çırpındığını fark ediyorsunuz. Etrafta başka kimse yok. Çocuk birkaç saniyeden fazla suyun üstünde kalamıyor ve yardım etmezseniz büyük ihtimalle boğulacak.

Aslında onu kurtarmak oldukça kolay. Gölete girmeniz yeterli. Ama bunun bir bedeli olacak: Yeni aldığınız ayakkabılar mahvolacak, takım elbiseniz çamura bulanacak ve işe geç kalacaksınız.

Singer burada duruyor ve soruyor: Ne yaparsınız?

Çoğu insan bu soruya düşünmeden cevap verir. Elbette çocuğu kurtarırız. Çünkü bir insan hayatı, bir çift ayakkabıdan ya da birkaç saatlik rahatsızlıktan daha değerlidir. Fakat Singer tam da burada düşünsel zemini kaydırıyor. Çünkü ona göre, buna benzer durumlar aslında her gün yaşanıyor. Yalnızca gözümüzün önünde değil. Daha uzakta. Daha görünmez biçimlerde.

2017 yılında, beş yaş altındaki 5,4 milyon çocuk çoğunlukla önlenebilir ve tedavi edilebilir nedenlerle hayatını kaybetti. Singer, bu noktada rahatsız edici bir karşılaştırma yapıyor: Yeni kıyafetler, konser biletleri, tatiller, daha lüks arabalar… Gerçekten ihtiyaç duymadığımız şeylere harcadığımız paranın küçük bir kısmı bile, etkili bir yardım kuruluşuna yönlendirildiğinde bir çocuğun hayatını kurtarabilir.

İşte kitabın merkezindeki gerilim burada ortaya çıkıyor. Eğer göletteki çocuğu kurtarmamak ahlaken yanlışsa, uzaktaki bir çocuğun hayatını kurtarma şansımız varken hiçbir şey yapmamak neden farklı olsun?

Singer, yalnızca sezgilerimize dayanmak istemediği için bu düşünceyi daha sistematik bir etik argümana dönüştürüyor:

Singer’ın vardığı sonuç oldukça talepkâr. Çünkü bu düşünce, başkaları için sandığımızdan daha fazlasını yapmamızı gerektiriyor. Aslında bu yaklaşım tamamen yeni de değil. Thomas Aquinas’ın ahlak anlayışında da, Yahudilikte, Hristiyanlıkta ve İslam’da da yoksula yardım etmek temel bir etik sorumluluk olarak görülüyor. Fakat Singer’ın farkı şu: Yardım etmeyi yalnızca iyi bir davranış olarak değil, yerine getirilmesi gereken ciddi bir ahlaki yükümlülük olarak ele alıyor.

Bu noktada “yardım” ve “yardımseverlik” kavramları da değişmeye başlıyor çünkü mesele yalnızca bağış yapmak değil; pratikte anlamlı bir dönüşüm yaratacak şekilde bağış yapmak oluyor. Aklın ve kalbin rehberliğinde. Daha büyük iyilik yapabilmek için.

Kitabın “İnsan Doğası” bölümünde Singer bu kez başka bir soruya yöneliyor: Eğer yardım etmek bu kadar önemliyse, insanlar neden daha fazlasını yapmıyor?

Ona göre bunun arkasında psikolojik nedenler var. İnsanlar genellikle gözlerinin önündeki “tanımlanabilir” bir kişiye yardım etmeye daha yatkın oluyor; uzaktaki milyonlar ise soyut bir istatistiğe dönüşüyor. Ayrıca insanlar tek başına yaptıkları katkının anlamsız olduğunu düşünebiliyor, sorumluluğu başkalarına dağıtabiliyor ya da dünyadaki adaletsizliği “zaten düzelmeyecek” bir problem gibi görebiliyor.

Singer, bu engellerin aşılması gerektiğini savunuyor. Ona göre toplumlarda güçlü bir “bağış kültürü” oluşmalı. İnsanların bağışlarını görünür kılması, topluluklar hâlinde hareket etmesi ve birbirlerini teşvik etmesi bu kültürü güçlendirebilir. Özellikle sosyal medyanın, dayanışmayı görünür kılma ve kolektif davranışı dönüştürme gücü burada önemli bir rol oynayabilir.

“Bağışa Dair Gerçekler” bölümünde ise Singer daha pratik bir soruya geçiyor: Bir hayatı kurtarmak gerçekten neye mal olur? Ve hangi kurumlara güvenebiliriz?

Çünkü her yardım kuruluşu aynı ölçüde etkili değil. Bazıları çok daha düşük maliyetlerle çok daha büyük etkiler yaratabiliyor. Hatta aradaki bu başarı farkı 10-100x kat arası değişebiliyor. Bu çok ciddi bir fark. Bu nedenle yalnızca bağış yapmamız yetmez; bağışın nereye gittiğini de sorgulamamız gerekiyor. Singer, bu noktada maliyet-etkin çalışan kuruluşların önemini vurguluyor ve küresel sağlık alanında yapılan bağış başına en yüksek etki oluşturan Against Malaria Foundation, Helen Keller International ve New Incetives gibi organizasyonları örnek gösteriyor.

Kitabın “Bağış İçin Yeni Bir Standart” bölümünde Singer, insanların sıkça dile getirdiği zor bir ikileme değiniyor: Kendi çocuğumuz ile başkasının çocuğu arasında nasıl seçim yapabiliriz?

Singer burada gerçekçi davranıyor. İnsanların öncelikle kendi çocuklarının temel ihtiyaçlarını karşılamasını doğal buluyor. Ancak bu önceliğin, çocuklara sınırsız lüks sağlama hakkı verdiğini düşünmüyor. Bir noktadan sonra fazlalıklarımızın başkalarının temel ihtiyaçlarından daha önemli olduğunu savunmak zorlaşıyor.

Bu nedenle Singer, ekonomik olarak ciddi sıkıntı yaşamayan insanların gelirlerinin yaklaşık %5’ini bağışlamasını öneriyor. Ona göre bu yalnızca maddi bir değişim yaratmaz; aynı zamanda insanın hayata bakışını da dönüştürür. Tüketim alışkanlıkları değişir, değer anlayışı değişir ve kişi kendi yaşamına yeni bir anlam katmaya başlar.

Çünkü sonunda mesele şuna bağlanıyor: Gölette boğulan bir çocuğu kurtarmakla, etkili bir bağış aracılığıyla uzaktaki bir çocuğun hayatını kurtarmak arasında ahlaki açıdan düşündüğümüz kadar büyük bir fark olmayabilir.

Singer’ın yoksulluğu sona erdirmek için geliştirdiği yaklaşımı güçlü kılan şey, fikirlerini yalnızca teoride bırakmaması. Verilerle, örneklerle ve gerçek dünyadaki uygulamalarla düşüncesini somutlaştırıyor. Bu açıdan *Kurtarabileceğin Hayat*, küresel yoksulluğu azaltmak ve başkalarının hayatında gerçek bir değişim yaratmak isteyen herkes için önemli bir başlangıç noktası sunuyor.

Üstelik Singer’ın aynı isimle kurduğu The Life You Can Save, kitabın savunduğu fikirleri pratikte hayata geçirmeye devam ediyor. Organizasyonun çalışmaları sayesinde insanlar bağışlarının nasıl bir etki yaratabileceğini daha somut biçimde görebiliyor. Kitabın dijital versiyonunun ücretsiz paylaşılması ve okuyucuların onu başkalarına ulaştırmaya teşvik edilmesi de bu yaklaşımın bir parçası.

Peter Singer, az gelişmiş ülkelerde hayatları tehdit eden yoksulluk problemine alışageldiğimiz veya beklediğimiz gibi sistemsel değil bireysel, ahlaki ve insani açıdan bakıyor.

Bir insanın hayatını değiştirebilecek durumdaysak, gerçekten ne kadarını yapmaya hazırız?

Elbette Singer’ın amacı insanları suçluluk duygusuna hapsetmek değil. Amacı, onları daha fazla vermeye ikna etmek. Belki verebileceklerinin tamamını değil, ama şu ankinden daha fazlasını. Ve bunu yaparken önemli bir ayrım kuruyor: Yerel bir müzeye bağış yapmakla bir çocuğun hayatını kurtarmayı aynı ahlaki düzlemde değerlendirmiyor. Özellikle gelişmekte olan ülkelere yönelik yardımların önemini savunuyor; bizim de güçlü biçimde desteklediğimiz bir yaklaşım bu. Kitabı bir anlamda kişisel ölçekte yazılmış bir Yoksulluğun Sonu gibi düşünebilirsiniz. Küresel sistemlerin dünyayı değiştirme kapasitesinden değil, bireyin tek başına bir hayatı değiştirme gücünden söz ediyor. Ve tam da bu yüzden sorumluluktan.

Peki gerçekten öyle mi? Bir bağış gerçekten bir hayat kurtarabilir mi? Tıpkı Yoksulluğun Sonu’nda olduğu gibi burada da ahlaki argüman, olgusal soruların üzerine kuruluyor. Ve tam bu noktada şüphe başlıyor. William Easterly’nin de vurguladığı gibi (ki Etkili Bağış'ın etkili yardım kuruluşlarını bulmaya çalışırken edindiği deneyim bunu doğruluyor) bir hayat kurtarmak çoğu zaman anlatıldığı kadar doğrudan ve temiz bir süreç değil.

Bu eleştiride önemli bir doğruluk payı var. Biz de şimdiye kadar gerçekten güvenilebilecek yardım kuruluşlarını belirlemek için büyük çaba harcadık. Yine de bugün hâlâ, örneğin X TL'lik bir bağışın doğrudan bir hayat kurtarıp kurtarmadığı konusunda tamamen net olduğumuzu söyleyemiyoruz. Küresel sağlık alanında önerdiğimiz müdahalelerde bunun mümkün olduğuna dair güçlü işaretler görüyoruz. Ama aynı zamanda ciddi belirsizlik alanları da var.

Yani mesele yalnızca para vermek değil. Paranın gerçekten işe yarayıp yaramadığı. Açık konuşmak gerekirse, bugün hiçbir yardım kuruluşu için “Bunun kesinlikle işe yaradığından %90 eminim” diyemem. Ortalama bir yardım kuruluşunda ise bunun gerçekleşmeyeceğine dair şüphem çok daha büyük.

Daha fazlasını yapmak yalnızca daha fazla vermek değil

Ama bütün bu belirsizliklere rağmen, Singer’ın temel itirazının geçerliliğini kaybettiğini düşünmüyorum. Diyelim ki önerdiğimiz kurumların çalışmalarının %90’ı beklenen etkiyi yaratmıyor olsun. Geriye kalan %10 ise düşündüğümüz kadar etkili olsun. Bu durumda bile kurtarılan her hayat için yaklaşık 500 bin TL'lik bir maliyet ortaya çıkar ki, bu hâlâ ahlaki olarak son derece güçlü bir tablo. Elimizdeki sınırlı verilere rağmen, önerdiğimiz kurumlara yapılan bağışların ciddi ölçüde hayat kurtardığına dair güçlü nedenlerimiz var. Bu, boğulmak üzere olan bir çocuğu sudan çekmek kadar doğrudan görünmeyebilir. Daha belirsiz, daha istatistiksel, daha uzak hissettirebilir. Ama yine de gerçek.

Üstelik yapılabilecek daha çok şey var. Daha fazla incelenecek kurum, daha iyi denetlenecek program, daha fazla öğrenilecek hata… Easterly’nin de kabul ettiği gibi, işe yaradığı kanıtlanmış pek çok hayat kurtarıcı müdahale mevcut. Elbette bunlar tek başına dünyadaki yoksulluğu sona erdirmeyecek ya da refah seviyesi tablosunu bir anda değiştirmeyecek. Her probleme sınırsız ölçekte uygulanamayacaklar. Ama bugün bile milyonlarca doları etkili biçimde kullanabilecek kapasitedeler. Ve bu da şu an hepimizin, sandığımızdan daha fazla hayat kurtarma ihtimaline sahip olduğu anlamına geliyor.

Buradaki önemli nokta şu: “Daha fazlasını yapmak” yalnızca daha fazla bağış yapmak demek olmamalı. Paranın nereye gittiğini araştırmak, kurumları sorgulamak, sonuç talep etmek de işin bir parçası. Cömertlik tek başına yeterli değil; önemli olan, o cömertliğin gerçek dünyada neye dönüştüğü. Biz de tam olarak bu yüzden bağışçılar için bu süreci kolaylaştırmaya çalışıyoruz. Eğer analizimize güveniyorsanız, önerilerimizi takip etmek sizin için makul bir başlangıç noktası olabilir.

Yoksulluğu Sona Erdirmek: Singer Çözümü

Birçok “daha fazla bağış yapın” çağrısı yalnızca verilen para miktarına odaklanır. Singer ise daha zor bir meseleyle ilgileniyor: O paranın gerçekten bir fark yaratıp yaratmadığıyla. Belki de bu yüzden Etkili Bağış'a ve bizim de hayranlık duyduğumuz GiveWell gibi kurumlara önem veriyor. Kitap yalnızca daha fazla vermeyi değil, daha iyi vermeyi savunuyor.

Ve bunların hiçbiri kolay değil. Kurtarabileceğiniz Hayat’ı okumak da kolay değil. Çünkü kitap sizi rahat bırakmıyor. Ama tam da bu nedenle değerli. Çünkü sonunda insanı şu düşünceyle baş başa bırakıyor: Tek bir bağışçının bile gerçekten bir hayat kurtarması mümkün olabilir.

Kitabın Türkçe çevirisini ücretsiz indir

Bültenimize abone ol