Altruizm Nedir? Altruizm Gerçekten Var mıdır?

Bir an için sabah otobüsüne binmiş, kalabalığın arasında ayakta beklediğinizi düşünün. Yan yana, omuz omuza, çoğunlukla yorgun, çoğunlukla suskun. Biri ayağınıza basıyor, başını eğip “pardon” diyor. Sıkışıyorsunuz. Kimse kimseyle tartışmıyor. On dakika sonra herkes inip dağılıyor.

Sıradan bir sahne. Ama ilgi çekici yanı şu: Bu sahneyi başka bir primat türünde görmeniz mümkün değildir.

Antropolog Ian Tattersall’un belirttiği gibi, başka bir primat türünü aynı yoğunlukta, aynı dar alanda, aynı kaynak rekabetinde bir araya getirseniz Tarantino filmlerine benzer bir manzara çıkardı ortaya. Buna karşılık Homo sapiens; tıkalı trafiklerde, uzun yemek sıralarında, kalabalık metrolarda saatlerce sakin biçimde bekleyebiliyor. Çoğu zaman birbirine yardım ediyor, kapı tutuyor, yer veriyor. Bu sıradan görünen davranışların ardında türümüzün belki de en şaşırtıcı özelliği yatıyor: alışılmadık derecede kapsamlı bir iş birliği ve fedakârlık kapasitesi.

İşte bu yazı, o kapasitenin adı olan kavramın peşine düşüyor: altruizm.

Altruizm nedir? Nereden geliyor? Modern toplumda hâlâ aynı şekilde işliyor mu? İyi niyetimiz bazen neden zarar verebiliyor? Ve bizim için daha önemlisi: bütün bu sorulara verilen yanıtlar, bugün bağış yaparken aldığımız kararları nasıl değiştirebilir?

Hazırsanız zaman makinemize atlayalım.

Altruizm Nedir? Tek Bir Cevabı Olmayan Bir Soru

Sözlük açıp baktığınızda altruizm için kısa bir tanım bulabilirsiniz: başkalarının iyiliğini kendinden önce tutma. Ama bu cümle, kavramın yüzeyinde gezinir. Altruizmin gerçek tanımı, hangi disiplinden baktığınıza göre değişir; ve disiplinler arasındaki bu farklar, kavramın neden bu kadar tartışmalı olduğunu da açıklar.

Üç temel bakış açısına kısaca göz atalım:

• Khalil (2004) altruizmi, “bireyin kendi çıkarlarını geri plana iterek başkalarına fayda sağlamayı amaçlaması” olarak tanımlar. Burada kritik nokta, bireyin kendi kazancından vazgeçmesidir. Yani Khalil için altruizm bir tür içsel hesaplaşmadır: kendi pastandan bir parça koparıp başkasına vermek.

• Nowak (2006), evrimsel biyoloji penceresinden bakar. Ona göre altruizm, “bireyin başkalarının yararına olacak şekilde kendi üreme başarısından veya biyolojik çıkarlarından ödün vermesidir.” Bu tanım, doğrudan bir karşılık beklemeden başkasına fayda sağlamanın genetik bedelini ön plana çıkarır.

• Dawkins (1979) ise meşhur “bencil gen” kuramıyla işi tersine çevirir. Bireyin gözüyle bakıldığında fedakârlık gibi görünen davranışlar, aslında genetik düzeyde gayet bencil olabilir. Bir anne kendi yavrusu için canını feda ettiğinde, kendi genleri yaşamaya devam eder. Dawkins’e göre “öznel düzeyde birey kendini feda eder gibi görünse de gerçek hedef genlerin hayatta kalma stratejisidir.”

Bu üç tanımı yan yana koyduğumuzda ilginç bir şey fark ederiz: Hiçbiri yanlış değildir. Sadece farklı katmanlara işaret ederler. Khalil bireye, Nowak türe, Dawkins ise gene odaklanır. Altruizm bu katmanların hepsinde bir anda var olur  ve belki de bu yüzden anlaşılması bu kadar zordur.

Peki bu kadar karmaşık ve kendisine “bedel” ödeten bir davranış doğada nasıl ortaya çıktı? Buradan başlayalım.

Doğanın Bencillik Mantığında Altruizmin Yeri Var Mı?

Charles Darwin, kendi kuramının ortaya çıkardığı bir bilmeceyle yıllarca uğraştı: Doğal seçilim bencildir. Daha fazla yavru bırakana ödül verir, kendi soyunu tehlikeye atan davranışları cezalandırır. Bu mantığa göre fedakârlık eden bireyler genlerini bir sonraki kuşağa aktaramamalı, dolayısıyla altruistik davranışlar uzun vadede elenmeliydi.

Ama elenmedi. Tam tersine, altruizm doğada yaygın biçimde gözlemlendi. Karıncalar yuvalarını savunurken hayatlarını kaybediyor, yarasalar aç kalan dostlarına kan paylaşıyor, primatlar birbirlerini tehlikeye karşı uyarıyor. Darwin’in kuramının açıklayamadığı bir şey vardı sanki.

Modern evrimsel biyoloji bu bilmeceyi yavaş yavaş çözdü. Türlerin iş birliği ve fedakârlık göstermesinin evrimsel olarak gayet işlevsel mekanizmaları olduğu ortaya çıktı: akraba seçilimi, karşılıklılık, itibar, grup içi bağlılık. İş birliği ve altruizm, primatların ve özellikle Homo sapiens’in erken dönemlerinde toplumsal refahın sağlanmasında son derece etkili oldu. Bizi biz yapan şey, belki de tam olarak buydu.

Darwin’in kendisi, hayatının sonlarına doğru bu bulmacanın bir kısmını çözmüştü. The Descent of Man’da şöyle yazar:

“Sosyal içgüdülerle donatılmış hayvanlar, birbirlerinin yanında olmaktan keyif alır, birbirlerini tehlikeye karşı uyarır, birçok şekilde birbirlerini savunur ve yardım eder. Bununla birlikte, bu içgüdüler tüm türün bireylerini değil, yalnızca aynı topluluğun üyelerini kapsar. Tür için oldukça faydalı olduklarından, büyük olasılıkla doğal seçilim yoluyla kazanılmışlardır.” — Darwin, 1871

Dikkat edin: Darwin “yalnızca aynı topluluğun üyelerini” diyor. İşte modern insanın asıl başardığı sıçrama tam burada başlıyor. İnsan altruizmi, bir noktada kendi topluluğunun sınırlarını aşmaya başladı.

Önce kabilemizdekilere yardım ettik. Sonra köyümüzdekilere. Sonra ülkemizdekilere. Sonra hiç tanımadığımız insanlara: denizin öbür ucundaki yabancılara, daha var olmamış olan kuşaklara, hatta başka türlerin üyelerine. Bu sınır genişlemesi sadece biyolojik bir miras değil; aynı zamanda kültürel bir öğrenme sürecinin sonucudur. Altruizm, kazanılan ve öğrenilen bir şeydir.

Bunu anlamak için bir sonraki durağımız: ekonominin daha “ekonomi” olmadığı dönem.

İlkel Toplumlarda İyilik: Ekonomi Henüz Ayrı Bir Şey Değilken

Bugün “ekonomi” deyince aklımıza ne geliyor? Borsa, faiz oranı, GSYH, döviz kuru. Ekonomi bizim için ayrı bir alan: kendi kuralları, kendi uzmanları, kendi haber bültenleri olan soyut bir sistem.

Ama insanlık tarihinin büyük bir bölümünde böyle değildi.

Macar düşünür Karl Polanyi, The Great Transformation (1944) adlı eserinde bunu çarpıcı biçimde anlatır. Polanyi’ye göre tarih boyunca ekonomi, toplumsal ilişkilere “gömülü” bir yapıydı. Ekonomik faaliyetler kültürel normlardan, dini inançlardan, ahlaki yükümlülüklerden ayrılmazdı. Pazar diye ayrı bir alan yoktu; bir şeyi vermek, almak, paylaşmak; hepsi aynı toplumsal dokunun parçasıydı.

Bu yapıyı anlamamıza yardım eden başka bir isim daha var: Marcel Mauss. Mauss’un 1925 tarihli ünlü çalışması The Gift, piyasa öncesi toplumlarda hediyenin sadece bir nesne olmadığını gösterir. Hediye, içinde verenin ruhunu taşıyan bir simgedir. Mauss bunu açıklamak için Polinezya topluluklarındaki “mana” kavramına başvurur: hediyeye atfedilen manevi bir güç. Bir hediyeyi reddetmek ya da karşılığını vermemek sadece kabalık değildir; sosyal bağı zedeler, bazen doğaüstü zararlar getireceğine inanılır.

Trobriand Adaları’ndaki ünlü Kula değişim halkasını düşünün. Adalılar, kabuk kolyeler ve bilezikler bir adadan diğerine, yıllar boyunca, törenle dolaşır. Bu nesnelerin “ekonomik” bir değeri yoktur klasik anlamda. Kimse Kula objelerini saklamaz, kullanmaz, satmaz. Sadece dolaştırır. Çünkü asıl değerli olan, nesnenin kendisi değil; o nesnenin kurduğu ilişki ağıdır.

Sahlins’in (1972) “taş devri ekonomileri” üzerine yazdığı kitap da benzer bir manzara çizer. Bu toplumlarda hediye verme, karşılıksız yardım, paylaşım… bunlar olağan dışı davranışlar değil, ekonominin olağan unsurlarıydı.

Bunun gayet pratik bir nedeni de vardı. Geleceğin belirsiz olduğu, hasadın tutmadığı, avın az olduğu bir dünyada karşılıksız yardım bir nevi dağıtık sigorta sistemiydi. Bugün komşunuza yardım eden siz, yarın kendi kaynaklarınız azaldığında benzer bir yardım göreceğinizi umabilirdiniz. Ama bu sadece soğuk bir “bugün ben sana, yarın sen bana” hesabı değildi; bu hesabın altında ahlaki ve dini bir doku, ihlal edilemeyen bir dayanışma etiği yatıyordu.

Yani altruizm, modern dünyanın “istisnai erdem” olarak gördüğü şey değildi. Sıradan, beklenen, normaldi. Toplumun çimentosuydu.

Peki bu güzel hikâye nereye gitti?

Piyasanın Doğuşu ve Altruizmin Marjinalleşmesi

Polanyi’nin asıl çarpıcı argümanı şudur: Modern piyasa toplumlarının doğuşu, ekonomiyi toplumsal ve kültürel bağlarından kopardı. Artık ekonomi, kendi kuralları olan özerk bir alan haline geldi. Pazar mantığı yavaş yavaş hayatın her köşesine sızdı.

Bu dönüşüm gözle görülmeyen ama derinden işleyen bir şey yaptı: Bir zamanlar ekonomik hayatın merkezinde olan karşılıklı yardımlaşma, hediye, paylaşım… bunlar istisnai, marjinal, hatta “irrasyonel” olarak konumlandırıldı.

Piyasa mantığı insanı Homo economicus olarak yeniden tanımladı: kendi çıkarını maksimize eden, rasyonel, hesap yapan birey. Bu çerçevede altruizm açıklanması zor bir şey haline geldi. Neden birisi bir karşılık beklemeden başkasına yardım etsin? Bu, modern iktisadın çözmekte zorlandığı bir bilmece oldu.

Sonuç: Altruizm, toplumsal bir zorunluluk ya da ahlaki bir yükümlülük olmaktan çıktı. Bireysel bir tercihe, “özel” bir alana, “iyi insanların yaptığı” bir şeye dönüştü. Ekonominin akışına dahil değildi artık; ondan sızan bir şeydi.

Bu marjinalleşme tek başına yıkıcı olmayabilirdi. Ama bir başka şeyle birleştiğinde tehlikeli bir karışım üretti: iyi niyetin, kanıt olmadan kendi başına yeterli olduğu varsayımı.

Bu varsayımın bedelini en acı biçimde ödeyen yerlerden biri, 1980’lerin Etiyopya’sıydı.

Modern Altruizmin Karanlık Yüzü: Etiyopya Kıtlığı

Etiyopya. 1984 yılı. BBC haberci Michael Buerk’un kuzey Etiyopya’dan gönderdiği görüntüler dünyayı sarstı. Aç çocuklar. Çadırlarda ölen aileler. Live Aid konserleri. Milyonlarca dolarlık bağışlar. “We Are the World” şarkısı. Tarihte daha önce görülmemiş ölçekte bir küresel dayanışma dalgası.

Sonuç: Yaklaşık 1 milyon insan hayatını kaybetti (De Waal, 1997).

Bu trajediyi sadece bir kuraklık olarak okumak, gerçeğin yarısını gözden kaçırmaktır. Etiyopya’da yaşanan, doğal afetin değil, kötü tasarlanmış altruizmin de bir hikâyesiydi.

1974’te Haile Selassie’yi deviren Derg rejimi, toprak kolektifleştirme ve zorla yer değiştirme politikalarıyla tarımsal üretimi felç etmişti. Tarım ürünlerine el konuldu, üretim araçları merkezi kontrole alındı, milyonlarca kırsal çiftçi gıda üretiminden koparıldı. Aynı dönemde Tigray Halk Kurtuluş Cephesi (TPLF) ve Eritre Halk Kurtuluş Cephesi (EPLF) gibi isyancı gruplara karşı yürütülen askeri operasyonlar, bu bölgelerdeki sivillerin temel ihtiyaçlara erişimini de engelliyordu.

Ve şimdi dikkat: Dünyanın iyi niyetle gönderdiği yardımlar, doğrudan bu rejimin eline geçti.

Derg, yardımları rejim destekçilerinin yaşadığı bölgelere yönlendirdi. Muhalif grupların kontrolündeki bölgelerde yaşayan insanlar açlığa terk edildi. Zorunlu göç politikaları, kıtlık nedeniyle evlerinden edilen milyonlarca insanın yetersiz kaynaklarla dolu kamplara taşınmasına ve oralarda ölmesine neden oldu.

Bağışçıların hiçbiri kötü niyetli değildi. Live Aid’in sahnesindeki müzisyenler, ekranın karşısındaki seyirciler, çek yazan aileler…  hepsi dünyanın en güzel duygularıyla hareket ediyordu. Ama yardımları kimin dağıttığı, nereye ulaştığı, hangi sonuçları doğurduğu üzerine yeterince düşünülmemişti.

Yardımı kesmek daha fazla insanın ölmesine yol açacaktı. Yardıma devam etmek ise rejimin elini güçlendiriyor, siyasi krizi derinleştiriyor ve eşitsizliği büyütüyordu. İyilik yapmaya çalışan dünya, kendisini iki kötü seçenek arasında sıkışmış buldu.

Etiyopya, modern altruizmin iyi niyetin tek başına yeterli olmadığını acı bir şekilde gösterdi.

Peki bu, bir istisna mıydı?

Hayır.

Samaritan İkilemi: İyi Niyetin Bekleyen Tuzakları

Etiyopya kıtlığından dokuz yıl önce, 1975’te, ekonomist James Buchanan The Samaritan’s Dilemma adlı kısa ama etkili bir makale yayınladı. Buchanan, yardım eden ile yardım edilen arasındaki ilişkinin uzun vadeli sonuçlarını sordu.

Argümanı kabaca şuydu: Yardım eden kişi gerçekten iyi niyetlidir. Yardıma muhtaç insana elinden geleni yapar. Bu kısa vadede gerçek bir refah artışı sağlayabilir. Ama uzun vadede başka bir şey olur: Yardım alan kişi, kendi sorunlarını çözmek yerine yardıma bel bağlamaya başlayabilir. Kendi çözüm üretme kapasitesi körelir. Yardım, bağımlılık üretir.

Buchanan’ın argümanı tartışmalıdır ve tek başına evrensel bir kural olarak okunmamalıdır. Ama sonraki yıllarda yapılan ampirik çalışmalar, ikilemin bazı boyutlarına destek verdi.

Endonezya’da bir doğal afetin ardından dışarıdan gelen yardımların, hane halkları arasındaki dayanışmayı nasıl etkilediği incelendi. Bulgular, dış yardımların akraba ve komşular arasındaki desteği kayda değer ölçüde azalttığını ortaya koydu (Asadullah & Chaudhury, 2011). Yani dışarıdan gelen iyilik, içeriden var olan iyiliği bir miktar yerinden ediyordu.

Benzer şekilde, 20 OECD ülkesinin 1980–2017 arası verilerini değerlendiren bir çalışma, refah devletinin genişlemesiyle gönüllülük faaliyetlerinin azaldığını gösterdi (Halla, Lackner & Scharler, 2020). Devlet alanı büyüdükçe, sivil dayanışma alanı çekiliyordu.

Bu bulgular Buchanan’ın fikrine destek verse de tek boyutlu okunmamalı. Çünkü tersi yönde kanıtlar da vardır; bağımlılık üretmeyen, kapasiteyi büyüten, sürdürülebilir refah üreten yardım programları da mevcuttur. Asıl mesele şudur:

Altruizm, modern dünyada artık bir niyet meselesi değil; bir tasarım meselesidir.

Birine yardım edip etmemek değil, o yardımı nasıl yaptığınız belirleyici hale gelir. Hangi kuruluşa veriyorsunuz? Bu kuruluşun yaptığı işin sonuçları ölçülüyor mu? Aynı miktarı başka bir yere verseniz daha fazla iyiliğe yol açabilir miydi? Yardımınız on yıl sonra hâlâ işe yarayacak bir şey mi üretiyor, yoksa bir yamadan ibaret mi?

İşte bu sorular bizi son durağa götürüyor.

Peki Şimdi Ne Yapacağız? Kanıta Dayalı Bir İyilik Mümkün mü?

Buraya kadar gelen yolculuğa kısaca bakalım.

Altruizmin biyolojik bir kökeni var: doğal seçilim onu eledikçe başka mekanizmalar yeniden inşa etti. İlkel toplumlarda iyilik, ekonominin dışına itilmiş bir erdem değil, ekonominin ta kendisiydi. Modern piyasa toplumu, altruizmi merkezden köşeye taşıdı; iyilik artık ahlaki bir zorunluluk değil, “iyi insanların bireysel tercihi” oldu. Ve bu çekilme tek başına olsaydı belki sorun olmazdı; ama “niyet yeterlidir” varsayımıyla birleştiğinde Etiyopya gibi acı sonuçlar üretti.

Bütün bu hikâyeden çıkan ders, altruizmden vazgeçmek değil. Tam tersine: Onu daha ciddiye almak.

İyi niyetimiz hâlâ türümüzün en güçlü, en ilham verici özelliklerinden biri. Ama 21. yüzyılda, küreselleşmiş ve karmaşıklaşmış bir dünyada, sadece “yardım etme arzusu” yetmiyor. Yardımın nereye, nasıl, hangi kanıtla yapıldığı en az niyetin kendisi kadar önemli.

İşte tam burada efektif altruizm (effective altruism) devreye giriyor.

Efektif altruizm, son yirmi yılda gelişen ve giderek genişleyen bir düşünce çerçevesi. Temel sorusu basit ama radikal: Sınırlı kaynaklarımızla en fazla iyiliği nasıl yaparız? Bu çerçeveye göre iyi niyet bir başlangıç noktasıdır; ama yolun geri kalanını kanıt, ölçüm ve karşılaştırma belirler.

Bir derneğin yaptığı işle bir başkasınınki arasında bazen 10, bazen 100, bazen 1.000 kat fark olabilir. Aynı bağışla yüzlerce kat daha fazla insanın hayatı değişebilir. Bunu söylemek soğukkanlı görünebilir, ama altında derin bir ahlaki kaygı yatar: Eğer iyilik yapmaya gerçekten önem veriyorsak, iyiliğin niceliği de bizim için önemli olmak zorundadır.

Konunun derinine inmek isterseniz Efektif Altruizm Nedir? yazımız iyi bir başlangıç noktası olabilir. Orada efektif altruizmin felsefi temellerini, somut uygulamalarını ve eleştirilerini ele aldık.

Etkili Bağış, tam olarak bu boşluğu Türkiye’de doldurmak için kuruldu. Türkiye’nin ilk kanıta dayalı etkili bağış kuruluşu olarak, hangi derneklerin aynı miktarla en fazla iyiliği yaptığını araştırıyor, değerlendiriyor ve bağışçılara şeffaf bir şekilde sunuyoruz. Amacımız bağışı yalnızca bir duygu ifadesi olmaktan çıkarıp, onu bir etki üretme aracına dönüştürmek. Hem bağış yapan hem de bağışı alan kişi için.

Sonuç: Altruizmin Geleceği Bizim Elimizde

Bu yazı boyunca altruizmin kıvrımlı yolculuğunu izledik. Darwin’in evrim kuramından Polanyi’nin gömülü ekonomilerine, Mauss’un hediyeleşme teorisinden Etiyopya’nın acı dersine, Buchanan’ın Samaritan İkilemi’nden kanıta dayalı bağışa kadar uzun bir mesafe katettik.

Altruizm, hem evrimsel bir miras hem de kültürel bir inşadır. Biyolojik olarak kazandığımız bir kapasitedir, ama nasıl kullandığımız tamamen bize bağlıdır. Geçmişin avcı-toplayıcı topluluklarında doğal bir uzantıydı; modern piyasa toplumunda istisnai bir tercih oldu; 21. yüzyılda ise yeni bir biçim alabilir: bilimsel verilerle desteklenen, etik ilkelerle çerçevelenmiş, geleceği gözeten bir altruizm.

Bu yeni biçim, niyetin yerini kanıtın aldığı bir altruizm değil, niyetin kanıtla buluştuğu bir altruizmdir. Otobüste yer veren, sırada sabırla bekleyen, komşusuna yardım eden o aynı insanın, küresel ölçekte de aynı iyilikseverliği daha akıllı ve daha etkili biçimde gösterebileceği bir altruizm.

Türümüzü ayırt eden en güzel şey, başkalarının iyiliği için harekete geçebilme kapasitemiz. Bu kapasiteyi körelten değil, büyüten bir yol seçmek mümkün ve bence bu, sadece bireysel değil, toplumsal bir sorumluluk da.

Bir sonraki bağışınızı yaparken, bir saniye duraklayıp şunu sorabilirsiniz:

Bu para nereye gidiyor, gerçekten en çok iyiliği yapacağı yere mi gidiyor?

İşte o duraksamadan doğan soru, modern altruizmin bütün geleceğini açıyor.

Bir Sonraki Adım

Eğer bağışlarınızın daha fazla fark yaratmasını istiyorsanız, Etkili Bağış’ın en yüksek etkili dernekleri nasıl bulduğuna dair metodolojisine göz atabilirsiniz. Her dernek, bağımsız araştırmalarla en etkili olduğu kanıtlanmış kuruluşlardan titizlikle seçilmiştir.

İyilik yapmak istemek bir şeydir; iyiliğin gerçekten yapıldığından emin olmak başka bir şey. İkisini birlikte düşünmek, bu yazının asıl davetidir.

Okuduğunuzu beğendiniz mi? Bültenimize abone olun.